Bazylika Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny – obiekt pocysterski

 

Założenie sanktuarium maryjnego w Bardzie związane jest z obecnością Cudownej Figurki Matki Bożej, eksponowanej dziś w ołtarzu głównym bazyliki, powyżej tabernakulum.

Obecna świątynia pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny wzniesiona została w latach 1686-1704 przez prowadzących tutejszą parafię cystersów z Kamieńca Ząbkowickiego w miejscu, gdzie stały wcześniej dwa mniejsze kościoły „czeski” i „niemiecki”. Kościół w Bardzie zaprojektowany prawdopodobnie przez architekta Quadro (dziś nieznanego z imienia), któremu przypisuje się autorstwo świątyni jezuickiej w Nysie, należy do nielicznej grupy świątyń emporowo-bazylikowych, bez kopuły i transeptu. Czteroprzęsłowa nawa, nakryta podzielonym gurtami sklepieniem kolebkowym z lunetami, wydaje się bardzo smukła. Belkowanie jest skromne, lekko przełamane w strefie pilastrów.

Budowla z małymi zmianami zachowała się do naszych czasów. Mierzy 54 m długości, 26 m szerokości i może pomieścić około 5 tysięcy ludzi. Uważana jest za jedną z najpiękniejszych świątyń barokowych na Dolnym Śląsku! Z surową architekturą zewnętrzną kontrastuje bogaty wystrój wnętrza. Oprócz Cudownej Figurki Matki Bożej Bardzkiej – najstarszej drewnianej, romańskiej rzeźby na Dolnym Śląsku, na uwagę zasługuje bogato rzeźbiona barokowa ambona, organy, a także obrazy autorstwa największego malarza śląskiego baroku Michała Willmanna w ołtarzu głównym i dwóch ołtarzach bocznych.

We września 2004 r. kościół w Bardzie podniesiony został do rangi Sanktuarium Metropolitalnego Matki Bożej Bardzkiej Strażniczki Wiary Świętej Diecezji Świdnickiej. W listopadzie 2008 r. świątyni nadano tytuł Bazyliki Mniejszej.

Most
Kamienny

 

Położenie Barda na ważnym trakcie handlowym wiodącym z Czech do Polski sprawiło, iż przez wieki przebiegał tędy główny szlak komunikacyjny, łączący stolicę Dolnego Śląska z Czeską Pragą i Wiedniem. Przez most na Nysie Kłodzkiej przeprawiali się wszyscy podróżujący tędy kupcy, wojowie, królowie, pielgrzymi i liczni podróżnicy wszelkich stanów i godności…

Pierwszy most na Nysie Kłodzkiej w Bardzie zbudowany został z drewna jeszcze w średniowieczu i taki stał przez kilka wieków. Budowę kamiennego mostu ukończono w 1589 r. Ostateczny swój wygląd w stylu gotyckim otrzymał po przebudowie w 1909 r. W czasie działań wojennych most uległ zniszczeniu, wysadzony przez wycofujące się wojska niemieckie. Odbudowano go w 1950 r.

Z mostu podziwiać można rwący nurt Nysy Kłodzkiej. Ciekawostką jest, iż w 1997 r. most oparł się wielkiej powodzi, gdy fala kulminacyjna mierzyła 11 m, a rzeka przelewała się górą mostu, zrywając niektóre z kamiennych płyt.

Figurka Matki Bożej Bardzkiej – Strażniczki Wiary Świętej

 

Cudowna Figurka Matki Bożej jest najcenniejszym zabytkiem Barda. Ta najstarsza na Dolnym Śląsku rzeźba romańska, tzw. Madonny Tronującej, znajduje się w centralnej części ołtarza głównego bazyliki, wyeksponowana w szklanej gablocie.

Wykonana z  lipowego drewna figurka, mierzy niewiele ponad 43 cm i przedstawia Maryję z Dzieciątkiem. Matka Boża, siedząca na tronie, trzyma w wyciągniętej prawej ręce królewskie jabłko. Dzieciątko, na jej kolanach, lewą rączką podtrzymuje księgę, a prawą podnosi w geście błogosławieństwa. Bardzo charakterystyczny jest tajemniczy uśmiech Marii, dzięki któremu nazywa się ją często „Madonną uśmiechniętą”. Rzeźba ma wydłutowane wnętrze, a w górnej części znajduje się siedem rzędów liter, których znaczenia do dnia dzisiejszego nikomu nie udało się odgadnąć.

Według legendy Figurka została wykonana po objawieniu się Matki Bożej pewnemu młodzieńcowi, który na prośbę Marii umieścił jej podobiznę w kapliczce. Historycy jednak nie są zgodni co to do tego, czyim dziełem jest i kiedy powstała. Czas powstania rzeźby datuje się  na 1011 rok +\- 26 lat. Można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że jest to najstarsza drewniana rzeźba religijna w Polsce.

Pierwsze wzmianki o szerzącym się kulcie maryjnym, związanym z obecnością Cudownej Figurki Madonny w Bardzie, pochodzą już z roku 1270. O ogromnym znaczeniu Figurki świadczą liczne wota, które można obejrzeć w muzeum klasztornym. Do dziś przetrwał też zwyczaj całowania Figurki przez pielgrzymów. Po każdej niedzielnej Mszy Świętej, rzeźbę Matki Bożej Bardzkiej zdejmuje się z ołtarza i podaje pielgrzymom do ucałowania.

Klasztor Ojców Redemptorystów – obiekt pocysterski

 

Przy kościele wznosi się pocysterski barokowy klasztor zbudowany w latach 1712-1716 w miejscu dawnej drewnianej budowli, która spłonęła w 1711 r. Mieści się tu Muzeum Sztuki Sakralnej, powstałe z inicjatywy obecnych kustoszy sanktuarium – ojców redemptorystów. Na parterze znajduje się Kaplica Wotywna z wieloma świadectwami łask i cudów doznanych za przyczyną bardzkiej Madonny.

Budynek klasztoru, o masywnych kamiennych murach i skrzydle poprzecznym zwieńczonym dwoma barokowymi wieżami, powstał na planie nieregularnego rzutu, zbliżonego kształtem do litery T. Nad portalem wejściowym znajduje się umieszczony tu po 1900 r. herb zakonny redemptorystów z łacińskim napisem Copiosa apud eum redemptio („Obfite u Niego odkupienie”). Obszerne korytarze klasztorne, przykryte sklepieniami żaglastymi na gurtach, zdobią koliste plafony.
W 1807 r., podczas natarcia na twierdzę kłodzką, klasztor był siedzibą siejących spustoszenie wojsk napoleońskich. Stacjonował tu Hieronim Bonaparte, brat Napoleona, dowodzący kampanią.

Na dziedzińcu kościelnym obok klasztoru znajduje się pomnik Jana Pawła II, wykonany w 1981 r. przez Adama Romana z Warszawy. Jest to drugi w kolejności pomnik jaki powstał w Polsce ku czci Jana Pawła II.

W części klasztoru oo. redemptorystów mieści się Muzeum Sztuki Sakralnej założone w 1967 r. z inicjatywy o. rektora Stanisława Golca. Cenna kolekcja obrazów, rzeźb, naczyń i szat liturgicznych, paramentów oraz wydawnictw związanych z kultem Matki Boskiej Bardzkiej podzielona została na cztery działy ekspozycji muzealnej: historia Barda, malarstwo, rzeźba, rzemiosło artystyczne. Pośród zgromadzonych eksponatów zwraca uwagę zbiór figurek Matki Bożej Bardzkiej z XVII-XIX w. oraz kolekcja korpusów ukrzyżowanego Chrystusa. Jednym z piękniejszych zabytków w muzeum jest monstrancja ze złoconego srebra, ufundowana w 1674 r. przez Fryderyka Steinera, opata kamienieckiego.

 

Muzeum Sztuki Sakralnej
pl. Wolności 5, tel. 748171421
Czynne codziennie od 9:00 do 17:00
Bilety: 4 zł normalny, 2 zł ulgowy

Organy

 

W części chóralnej bazyliki znajduje się arcydzieło autorstwa mistrza Eberharda – drugie co do wielkości organy na Dolnym Śląsku. Instrument o rozpiętości 50 głosów, liczący 3567 piszczałek posiada bogatą dekorację rokokową wykonaną przez znakomitego snycerza – Hartmana.

Z powstaniem tego instrumentu wiąże się opowieść, której nie sposób zweryfikować. Otóż w Bardzie w czasie II wojny Śląskiej w 1744 roku przebywał król Fryderyk II. Oglądając kościół szczerze ubolewał, że brak tu organów. Gospodarze świątyni wyjaśnili, że nie posiadają funduszy na taką inwestycję, na co król odpowiedział: „Módlcie się abym wygrał wojnę. Jeżeli zwyciężę, znajdę pieniądze na organy.” Czy to prawda? Nie wiadomo. Faktem jest, że król odniósł zwycięstwo, a zaraz potem znalazły się środki na budowę instrumentu…

Michael Willmann

 

Bazylika Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny w Bardzie leży na Szlaku Sakralnej Sztuki Barokowej im. Michaela Willmanna.

Michael Lukas Leopold Willmann (1630-1706) urodził się w Królewcu. Na naukę udał się do Amsterdamu, aby studiować dzieła i sposoby pracy takich mistrzów jak Rubens, van Dyck, a przede wszystkim Rembrandt van Rijn, do którego śląski malarz jest najczęściej porównywany. W 1660 r. na zaproszenie opata klasztoru cystersów osiadł na stałe w Lubiążu i został głównym artystą śląskiej kontrreformacji. Jego najważniejszymi mecenasami stali się cystersi na czele z lubiąskim opatem Freibergerem i krzeszowskim opatem Bernhardem Rosą. Willmann już za życia cieszył się ponadregionalną sławą, a dziś uznawany jest za prekursora malarstwa barokowego na Śląsku i jednego z najważniejszych malarzy epoki baroku w Europie Środkowej.

Obraz „Nawiedzenie Najświętszej Marii Panny” w ołtarzu głównym Bazyliki został namalowany przez Willmanna w 1705 r. na zlecenie opata klasztorów cystersów w Henrykowie i Zirc, Tobiasa Ackermanna. Bardzkie płótno było jednym z ostatnich, jakie artysta wykonał przed swoją śmiercią. Z powodu choroby własnoręcznie namalował najprawdopodobniej jedynie centralne postaci witających się Marii i św. Elżbiety oraz towarzyszącego im św. Józefa. Pozostałe, dużo słabsze części obrazu wyszły prawdopodobnie spod ręki warsztatowego pomocnika mistrza.

W 2009 r. w kaplicach bocznych bardzkiego sanktuarium odkryto kolejne dwa płótna autorstwa samego mistrza Willmanna…

Szopka ruchoma

 

Ruchoma szopka panoramiczna powstała dla upamiętnienia 700-lecia pielgrzymowania do Barda (1270-1970). Została zbudowana w miejscu, gdzie do 1803 r. funkcjonowała przykościelna krypta grzebalna dla zakonników.

Ciała spoczywających tu braci ekshumowano z zamiarem urządzenia w podziemiach kotłowni centralnego ogrzewania. Pomysł nie został jednak zrealizowany i miejsce przez lata wykorzystywane było jako magazyn, aż postanowiono urządzić tu szopkę.

Obecnie jest to ulubione miejsce najmłodszych turystów. Zadziwia bogactwem kolorów, postaci, dynamizmem. Obok sylwetek z biblijnego Betlejem, pojawiają się postaci współczesne, znane dzisiejszym pielgrzymom. Magiczna atmosfera i niezwykła historia tego miejsca oraz jego twórców stały się motywem przewodnim opowiadania Olgi Tokarczuk “Bardo. Szopka”.

Ruchoma szopka panoramiczna
pl. Wolności 5, tel. (0-74) 8171-421
Czynna codziennie od 9:00 do 17:00

Kasztelania

 

Najstarszym zabytkiem Barda są znajdujące się wzdłuż ulicy Noworudzkiej i Głównej dobrze zachowane ślady grodziska wczesnośredniowiecznego z X-XIII w. będące pozostałością zamku kasztelańskiego. Kształt grodziska przypomina elipsę otoczoną wałem ziemnym z wewnętrznym dziedzińcem. Zachowały się częściowo wały, które miały szerokość 20-30 m i wysokość 9 m. Całość grodziska była otoczona głęboką fosą.

Na terenie kasztelanii znajdował się pierwszy w Bardzie kościół-kaplica, którym pierwotnie, od 1189 r. opiekowali się joannici, później augustianie z Kamieńca i cystersi.

W Bardzie jest jeszcze jedno grodzisko, znajdujące się również na lewym brzegu rzeki, na południe od dawnej kasztelanii, w sąsiedztwie mostu kolejowego. Wskutek budowy tego mostu i zabudowy ulicy Głównej zostało ono niemal w całości zniwelowane, pozostał jedynie niewielki fragment nasypu i fosy od strony południowej. Grodzisko, datowane na XI-XIII w., spełniało prawdopodobnie rolę podgrodzia dla zamku kasztelańskiego.

Kalwaria

 

Wznosząca się nad miastem Bardzka Góra – Kalwaria kryje w porastających ją lasach wiele tajemnic. Według podań, na jej szczycie, na początku XV w. miejscowemu młodzieńcowi ukazała się postać Matki Bożej Płaczącej.

Wieści o tym wydarzeniu przyciągały do Barda wielu pielgrzymów. Dowodem na prawdziwość objawienia miały być ślady dłoni i stóp zostawione przez Maryję na pobliskim głazie – niestety zatarte przez niezliczone rzesze pątników. Do dziś pozostał jedynie odtworzony odcisk stópki Matki Boskiej, znajdujący się obecnie za Kaplicą na szczycie góry.

Na Kalwarię prowadziły pierwotnie trzy drogi nazywane w zależności od tego, skąd przybywali pątnicy: niemiecką, czeską i polską. Droga Polska wiedzie z pobliskiej wsi Janowiec, położonej nieco na uboczu, przez co szlak jest rzadziej uczęszczany przez pątników. Droga Czeska wiodła skrajem urwiska i została oficjalnie zamknięta ze względów bezpieczeństwa.

 Wzdłuż Drogi Niemieckiej, stanowiącej do dziś główny szlak wiodący na szczyt Kalwarii, napotykamy stacje Drogi Krzyżowej zbudowane w latach 1833 – 1839. Są to prostokątne słupy, na których umieszczono obrazy przedstawiające sceny z Golgoty. Pomiędzy stacjami znajduje się siedem murowanych kapliczek, odnoszących się do siedmiu boleści Matki Bożej, ze scenami proroctwa Symeona, ucieczki do Egiptu, znalezienia Jezusa w świątyni, spotkania na drodze krzyżowej, śmierci na krzyżu, zdjęcia ciała z krzyża i złożenia do grobu. Kapliczki powstawały od 1714 r. Pierwsze trzy ufundował kanclerz opactwa cystersów w Kamieńcu Ząbkowickim – S. Habicht, a kolejne opat G. Woiwode w 1727 r.

Ruiny zamku średniowiecznego

 

W 1861 r. na zboczu Kalwarii poniżej Obrywu Skalnego odkryte zostały średniowieczne ruiny kompleksu zamkowego, który pełnił funkcję stróży obserwacyjno-obronnej. Jego zadaniem było strzeżenie traktu wzdłuż Nysy Kłodzkiej.

Niewielka, wzniesiona na planie nieregularnym budowla składała się z dwóch części: podzamcza i zamku właściwego – strażnicy, z potężną cylindryczną wieżą o średnicy około 10 metrów i trzema podpiwniczonymi budynkami mieszkalno-gospodarczymi. Dostępu do zamku bronił kamienny mur, strome zbocza i suche fosy. Znaleziona podczas prac wykopaliskowych duża ilość grotów sugeruje, że zamek mógł być zdobyty siłą, prawdopodobnie podczas najazdu husytów na Śląsk w I połowie XV w.

Do dziś zachowały się tylko fragmenty przyziemia i fundamentów. Mały pagórek otoczony rowem to pozostałość po suchej fosie, a niewielki ostaniec kawałek dalej stanowił część filara podtrzymującego niegdysiejszy most.

Źródło Maryi

W połowie drogi na szczyt Kalwarii znajduje się tzw. „Studzienka Marii” z wodą uznawaną jako cudowna od przeszło 300 lat. Dziś źródełko obudowane jest niewielką murowaną kapliczką, wzniesioną w 1893 r.

Obraz nad wejściem, przedstawiający Jezusa i Samarytankę przy studni Jakuba, namalował w 1895 r. Knauer z Nysy. Podobno w 1672 miało tu miejsce cudowne uzdrowienie młodego Czecha. Od tego momentu źródlana woda uważana jest za leczniczą, szczególnie pomocną w chorobach wzroku.

Kaplica Górska – obiekt pocysterski

 

Kaplica górska powstała w latach 1617 – 1619 na szczycie Góry Bardzkiej (583 m n.p.m.) zwanej obecnie Kalwarią. Założona na rzucie centralnym, kwadratu z mocno ściętymi narożami, posiada wewnątrz wpisany mniejszy kwadrat o narożach wtopionych w ściany boczne, akcentowanych na zewnątrz przyporami.

Barokową kaplicę pokrywa wielopołaciowy dach z sygnaturką. W ścianach znajdują się okrągłe okna. Wejście zdobi prostokątny portal, a nad nim malowidło ścienne przedstawiające Matkę Bożą. Podczas remontu kaplicy w 1960 r. wykonano również dekoracje malarskie wnętrza. Niewielki budynek kaplicy założony jest na rzucie centralnym, kwadratu z mocno ściętymi narożami i wpisanym wewnątrz mniejszym kwadratem o narożach wtopionych w ściany boczne, akcentowanych na zewnątrz przyporami.

Za kapliczką znajduje się symboliczny kamień z odciskiem stopy, przywołującej wspomnienie o ukazującej się Matce Boskiej. W miejscu objawienia wybudowano ołtarz główny kaplicy, w którym znajduje się obecnie figurka Matki Bożej Płaczącej.
Co niedzielę od maja do września o godz. 11:00 odbywają się tutaj Msze Święte, cieszące się licznym uczestnictwem pielgrzymów.

Wzgórze Różańcowe

 

Niewysokie wzgórze (380 m n. p. m.) w bezpośrednim sąsiedztwie miasta, na północ od jego centrum, to dawna Łysa Góra – a dziś Wzgórze Różańcowe. Po objęciu parafii bardzkiej przez redemptorystów, na początku XX w. podjęto decyzję o budowie kaplic, które miały służyć celebrowaniu modlitwy różańcowej.

Na polecenie o. Franza, który w latach 1902-1904 wykupił teren wzgórza z rąk prywatnych, wytyczono niespełna dwukilometrową aleję wysadzaną lipami i klonami. Aleja ma kształt rozrzuconego różańca. Wzdłuż trasy wzniesiono kaplice odnoszące się do poszczególnych tajemnic różańcowych, nie są one jednak rozmieszczone w kolejności modlitwy na różańcu, ale przemiennie według trzech części maryjnego psałterza: Kaplica Zwiastowania, Narodzenia Pana Jezusa, Ofiarowania Pana Jezusa, Znalezienia w Świątyni, Modlitwy w Ogrójcu, Biczowania, Cierniem Koronowania, Dźwigania Krzyża, Ukrzyżowania, Zmartwychwstania, Zesłania Ducha Świętego, Ukoronowania Najświętszej Maryi Panny oraz kaplica Dusz Czyśćcowych. Dodatkowo wybudowano jeszcze dwie kaplice – wstępną i zamykającą.

Każdą z budowli zaprojektowano w innym stylu architektonicznym. Możemy tu podziwiać m.in. średniowieczny zamek kamienny, czy mauretańską twierdzę. Bajkowa architektura kaplic doskonale prezentuje się na tle zieleni otaczających je lasów i malowniczych widoków.

Bardzkie zajazdy i gospody

 

W związku z szerzącym się kultem Matki Bożej Bardzkiej od XVII w. zakładano w mieście kolejne gospody i zajazdy, przygotowane do obsługi licznie przybywających pątników.

Nie wszystkim udało się przetrwać, ale co niektóre do dziś zachowały swoje godła: „Pod Złotym Gryfem”, „Pod Złotym Lwem”, „Pod Słońcem”, „Pod Gwiazdą”, „Pod Czarnym Orłem”, „Pod Złotym Kubkiem”, „Pod Łabędziem”, „Pod Czarnym Baranem” oraz „Pod Białym Jagnięciem”. W piwnicach najstarszych kamienic, pełniących funkcję zajazdów, zachowały się oryginalne średniowieczne sklepienia. Zajazd „Pod Złotym Lwem” znajduje się na miejscu wejścia na teren dawnego grodziska pochodzącego z XI-XIII w.

s leo.